WEBVTT

00:00:00.000 --> 00:00:05.520
 Na program zaprasza sponsor PGE Polska

00:00:05.520 --> 00:00:07.000
 Grupa Energetyczna.

00:00:07.000 --> 00:00:22.040
 Mimo swojego olbrzymiego bohaterstwa i

00:00:22.040 --> 00:00:24.420
 woli walki żołnierze Wyklęci przegrali

00:00:24.420 --> 00:00:27.420
 ponieślnik klęskę w starciu z całą

00:00:27.420 --> 00:00:29.000
 potęgą Związku Sowieckiego

00:00:29.000 --> 00:00:31.260
 i komunistów. Nie oznacza to jednak,

00:00:31.260 --> 00:00:35.000
 że ich walka nie obfitowała w sukcesy

00:00:35.000 --> 00:00:36.000
 i w zwycięskie epizody.

00:00:36.000 --> 00:00:39.210
 Jednym z nich było spektakularne rozbicie

00:00:39.210 --> 00:00:43.000
 więzienia w Kielcach w sierpniu 1945

00:00:43.000 --> 00:00:45.430
 roku i uwolnienie kilkuset polskich

00:00:45.430 --> 00:00:46.000
 patriotów

00:00:46.000 --> 00:00:49.000
 z łap UB i smiersza. A dowódcą tej

00:00:49.000 --> 00:00:52.290
 brawurowej akcji był kapitan Antoni Hedaszary,

00:00:52.290 --> 00:00:55.000
 bohater dzisiejszego odcinka.

00:01:00.000 --> 00:01:00.990
 Grupa szturmowa usłaniana przez swoich

00:01:00.990 --> 00:01:04.000
 innych kolegów.

00:01:04.000 --> 00:01:11.910
 Przed chwilą obejrzyli Państwo brawurową

00:01:11.910 --> 00:01:21.000
 rekonstrukcję rozbicia więzienia w Kielcach.

00:01:21.000 --> 00:01:24.410
 A aktją to on dowodził bohater dzisiejszego

00:01:24.410 --> 00:01:28.000
 naszego odcinka, czyli kapitan Antoni Hedaszary.

00:01:28.000 --> 00:01:30.070
 A o szarym, o jego bohaterskich akcjach

00:01:30.070 --> 00:01:32.460
 opowie nam Arkadiusz Karbowiak, historyk,

00:01:32.460 --> 00:01:35.000
 badacz podziemy niepodległościowego.

00:01:35.000 --> 00:01:37.940
 Jeden z twórców muzeum żołnierzy Wyklętych

00:01:37.940 --> 00:01:40.440
 i więźniów politycznych PRL, który

00:01:40.440 --> 00:01:43.000
 jest tworzony właśnie w Warszawie.

00:01:43.000 --> 00:01:46.080
 Ale akcja, co? To się chyba nie zdarzało

00:01:46.080 --> 00:01:47.000
 często.

00:01:47.000 --> 00:01:49.150
 Jedna z największych akcji, znaczy w

00:01:49.150 --> 00:01:51.310
 Polsce były kilkadziesiąt, ale to

00:01:51.310 --> 00:01:53.000
 była chyba największa akcja,

00:01:53.000 --> 00:01:55.730
 w której uwolniono największą więźnię

00:01:55.730 --> 00:01:59.210
 w 354 osoby. To naprawdę poważna, poważna

00:01:59.210 --> 00:02:00.000
 ilość.

00:02:00.000 --> 00:02:03.000
 Kapitan Antoni Hedaszary był dowódcą.

00:02:03.000 --> 00:02:05.000
 I jak to zorganizował?

00:02:05.000 --> 00:02:09.000
 Zgrupowania. No nim zaczął to organizować.

00:02:09.000 --> 00:02:11.030
 Trzeba powiedzieć o tym, że on po wojnie

00:02:11.030 --> 00:02:12.960
 nie prowadził aktywne działalności

00:02:12.960 --> 00:02:14.000
 antykomistyczne.

00:02:14.000 --> 00:02:16.100
 Ukrywał się użonę, ale był poszukiwany

00:02:16.100 --> 00:02:17.000
 przez użonę.

00:02:17.000 --> 00:02:20.000
 Za sprawy jeszcze okupacyjne, tak?

00:02:20.000 --> 00:02:24.140
 No sam fakt bycia wysokim rangą oficerem

00:02:24.140 --> 00:02:27.910
 armii krajowej, no powodował, że był

00:02:27.910 --> 00:02:30.000
 poszukiwany przez UB i KWD.

00:02:30.000 --> 00:02:34.000
 No i na obszarach, których działał,

00:02:34.000 --> 00:02:36.070
 miały miejsce w całej Polsce masowe

00:02:36.070 --> 00:02:38.000
 aresztowania baluchakowców.

00:02:38.000 --> 00:02:40.610
 Trafiali właśnie do tego więzienia kieleckiego,

00:02:40.610 --> 00:02:42.600
 tam trafiło wielu jego dowódców,

00:02:42.600 --> 00:02:44.000
 wielu pedkomędnych.

00:02:44.000 --> 00:02:47.900
 I on pozyskał o tym informację i w miarę,

00:02:47.900 --> 00:02:51.000
 jak te informacje do niego napływały,

00:02:51.000 --> 00:02:55.820
 uważał, że jako żołnierz armii krajowej

00:02:55.820 --> 00:02:59.000
 powinien coś z tym zrobić.

00:02:59.000 --> 00:03:01.660
 To coś, to było uwolnienie, więc

00:03:01.660 --> 00:03:04.000
 ludzi z więzienia kieleckiego.

00:03:04.000 --> 00:03:06.000
 Człowiek czemu?

00:03:06.000 --> 00:03:10.000
 Tak, nawiązał kontakty ze swoimi podkomędnymi,

00:03:10.000 --> 00:03:16.000
 około 130, 150 żołnierzy zebrał.

00:03:16.000 --> 00:03:19.450
 Ale kiedy zaczęli analizować ewentualność

00:03:19.450 --> 00:03:22.000
 rozbicia więzienia kieleckiego,

00:03:22.000 --> 00:03:24.320
 spierdzili, że to są zbyt małe siły,

00:03:24.320 --> 00:03:26.000
 dlatego poprosił o pomoc.

00:03:26.000 --> 00:03:29.460
 Oczywiście dwa oddziały dodatkowo wzięły

00:03:29.460 --> 00:03:33.000
 udział w tej akcji, Stefana Bambińskiego,

00:03:33.000 --> 00:03:36.000
 Charnasia i Henryka Podkowickiego, Astrolota.

00:03:36.000 --> 00:03:40.000
 W sumie gdzieś około ponad 200 partyzantów.

00:03:40.000 --> 00:03:43.000
 Iluenkawucistów i Ubeku, broniło więzienia?

00:03:43.000 --> 00:03:45.830
 Kilkudziesięciu, więc tutaj

00:03:45.830 --> 00:03:49.500
 oczywiście przewaga była zdecydowanie

00:03:49.500 --> 00:03:52.000
 ze strony atakujących.

00:03:52.000 --> 00:03:53.360
 I rzeczywiście tak to wyglądało, jak

00:03:53.360 --> 00:03:54.570
 na tej rekonstrukcji, w praworowy

00:03:54.570 --> 00:03:55.000
 sposób?

00:03:55.000 --> 00:03:58.420
 Tak, tak. Mimo oczywiście jeszcze przystąpiono

00:03:58.420 --> 00:03:59.000
 do samego ataku.

00:03:59.000 --> 00:04:02.290
 I się zebrali trzeciego sierpnia w lasach,

00:04:02.290 --> 00:04:04.000
 w okolicach Kielc.

00:04:04.000 --> 00:04:07.110
 Chciano wyciągnąć część żołnierzy

00:04:07.110 --> 00:04:10.080
 garnizonu kieleckiego, więc wokół

00:04:10.080 --> 00:04:12.000
 szydłowca pomieszczano miny,

00:04:12.000 --> 00:04:16.000
 które zaczęto odpalać, wojsko opuściło

00:04:16.000 --> 00:04:19.000
 Kielce udając się w tamte rejony.

00:04:19.000 --> 00:04:22.410
 I wówczas zgrupowanie pozdakowskie pod

00:04:22.410 --> 00:04:26.000
 dowództwem szarego rozpoczęło akcje.

00:04:26.000 --> 00:04:27.680
 I nim jeszcze ta akcja została przeprowadzona,

00:04:27.680 --> 00:04:29.000
 zarychpirowana o 14 samochodów.

00:04:29.000 --> 00:04:31.560
 W jednym samochodzie zidentyfikowano czterech

00:04:31.560 --> 00:04:34.000
 funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa

00:04:34.000 --> 00:04:35.000
 i mieli pecha.

00:04:35.000 --> 00:04:39.700
 Bo wiem, tak, HED-a powołał sąd, dziewięcia

00:04:39.700 --> 00:04:42.000
 osobowy złożony z trzech oficerów,

00:04:42.000 --> 00:04:44.000
 trzech podoficerów i trzech szeregowców.

00:04:44.000 --> 00:04:45.610
 Uwsąd skazał tych ubeków na karę

00:04:45.610 --> 00:04:47.610
 śmierci, zostali rozstrzeleni, jeszcze

00:04:47.610 --> 00:04:49.300
 tego samego dnia wieczorem w godzinie

00:04:49.300 --> 00:04:50.000
 19.

00:04:50.000 --> 00:04:53.390
 A czwartego sierpnia zgrupowanie wkroczyło

00:04:53.390 --> 00:04:57.270
 już do Kielc, zajęło 23.30 podstawy

00:04:57.270 --> 00:04:59.000
 wyjściowe do ataku.

00:04:59.000 --> 00:05:01.610
 I atak się rozpoczął za pomocą

00:05:01.610 --> 00:05:04.000
 materiałów wybuchowych.

00:05:04.000 --> 00:05:06.750
 Wysadzono bramę, wysadzono także

00:05:06.750 --> 00:05:10.000
 część drzwi w poszczególnych celach.

00:05:10.000 --> 00:05:12.490
 I uwolniono, wspomniano przede mnie,

00:05:12.490 --> 00:05:14.000
 liczbę więźniów.

00:05:14.000 --> 00:05:15.520
 Niestety trzeba powiedzieć, że nie

00:05:15.520 --> 00:05:17.000
 wszystkich udało się uwolnić.

00:05:17.000 --> 00:05:20.040
 Na przykład podporucznik Konrad Słowalski,

00:05:20.040 --> 00:05:23.000
 mróg, dowódcy oddziału Białe Barwy.

00:05:23.000 --> 00:05:25.890
 Piękna karta w walkach z oddziałami

00:05:25.890 --> 00:05:27.000
 Armii Ludowej.

00:05:27.000 --> 00:05:29.760
 W lutym 1944 roku został skazany na

00:05:29.760 --> 00:05:31.000
 karę śmierci.

00:05:31.000 --> 00:05:33.140
 Jego nie uwolniono, siedział w celi

00:05:33.140 --> 00:05:34.000
 śmierci.

00:05:34.000 --> 00:05:37.330
 Został zamordowany w sierpniu 1945

00:05:37.330 --> 00:05:38.000
 roku.

00:05:38.000 --> 00:05:40.000
 Ale wielu się udało ratować.

00:05:40.000 --> 00:05:44.100
 Antoni Żółkiewski, lin, dowódca Szarego

00:05:44.100 --> 00:05:47.000
 Michał Mandziara, Siewy.

00:05:47.000 --> 00:05:50.110
 To są ci dowódcaka, którzy dzięki

00:05:50.110 --> 00:05:53.000
 akcji Szarego zostali uwolnić.

00:05:53.000 --> 00:05:55.240
 Tak, wygląda jak regularna witwa, salwy

00:05:55.240 --> 00:05:58.000
 krawinowe, broń maszynowa, eksplozje.

00:05:58.000 --> 00:06:00.000
 Jakie straty były po obu stronach?

00:06:00.000 --> 00:06:02.000
 Straty o dziwo były minimalne.

00:06:02.000 --> 00:06:05.190
 Po stronie atakujących polek jeden żałnierz

00:06:05.190 --> 00:06:06.000
 podziemia.

00:06:06.000 --> 00:06:09.000
 Oficer było kilkurannych.

00:06:09.000 --> 00:06:13.470
 Natomiast po stronie obrońców został

00:06:13.470 --> 00:06:15.000
 ciężko rany i zmarł.

00:06:15.000 --> 00:06:18.260
 Oficer Armii Czerwonej oraz funkcjonariusz

00:06:18.260 --> 00:06:19.000
 Milicji.

00:06:19.000 --> 00:06:21.950
 Również ciężko rany, również zmarł

00:06:21.950 --> 00:06:23.000
 w szpitalu.

00:06:23.000 --> 00:06:26.840
 Natomiast pozostałe osoby w liczbie

00:06:26.840 --> 00:06:30.000
 kilkunastu odniosły rany.

00:06:30.000 --> 00:06:31.780
 No tak, jeden z większych sukcesów w

00:06:31.780 --> 00:06:33.000
 żołnierze Wyklętych.

00:06:33.000 --> 00:06:36.100
 Przygotowywując się do naszego dzisiejszego

00:06:36.100 --> 00:06:37.000
 spotkania, do rozmowy.

00:06:37.000 --> 00:06:39.400
 Zastanawiałem się, i to pan pytanie

00:06:39.400 --> 00:06:40.000
 chciałem panu zadać.

00:06:40.000 --> 00:06:42.350
 Skąd, jakie było źródło tego antykomunizmu

00:06:42.350 --> 00:06:43.000
 szarego?

00:06:43.000 --> 00:06:46.000
 Dlaczego on tak bolszewików nie znosił?

00:06:46.000 --> 00:06:48.050
 Zetnęł się z nimi tuż po kampanii

00:06:48.050 --> 00:06:49.000
 wrześniowej.

00:06:49.000 --> 00:06:52.030
 W 1939 roku wtedy z kuzynem udał się

00:06:52.030 --> 00:06:55.000
 na tereny wówczas już okupacji sowieckiej.

00:06:55.000 --> 00:06:59.000
 Wcale odszukanie rodziny kuzyna.

00:06:59.000 --> 00:07:02.460
 Niestety nie udało się odszukać, ale

00:07:02.460 --> 00:07:07.000
 zostali zatrzymani tam przez NKWD.

00:07:07.000 --> 00:07:11.170
 Byli przesłuchiwani i za nielegalne

00:07:11.170 --> 00:07:14.320
 przekroczenie granicy otrzymali wyrok 7

00:07:14.320 --> 00:07:17.000
 lat rozbojenie wolności.

00:07:17.000 --> 00:07:19.000
 A w zasadzie łagrów.

00:07:19.000 --> 00:07:23.000
 Zapakowano ich do transportu, wywieziono.

00:07:23.000 --> 00:07:25.720
 I zastanawiali się intensywnie, co

00:07:25.720 --> 00:07:29.000
 tutaj zrobić, aby jednak mimo wszystko

00:07:29.000 --> 00:07:32.000
 podjąć jakąś próbę ucieczki.

00:07:32.000 --> 00:07:34.130
 Ale mieli też wiedzę o tym, że ta ucieczka

00:07:34.130 --> 00:07:35.000
 może się udać.

00:07:35.000 --> 00:07:38.440
 Tylko wtedy, kiedy znajdą się na terenach

00:07:38.440 --> 00:07:43.000
 dość blisko granicy ówczesnej sowiecko-niemieckiej.

00:07:43.000 --> 00:07:47.690
 Dlatego wpadli na pomysł, aby przy rozpoznanym

00:07:47.690 --> 00:07:49.000
 agencie NKWD.

00:07:49.000 --> 00:07:50.650
 Jakie Cie, które w celi działało,

00:07:50.650 --> 00:07:51.000
 tak?

00:07:51.000 --> 00:07:53.000
 Tak, żydowskiego pochodzenia.

00:07:53.000 --> 00:07:55.650
 Zresztą przedstawić pewną wersję

00:07:55.650 --> 00:07:57.000
 nieprawdziwą.

00:07:57.000 --> 00:08:00.500
 Zresztą wydarzeń sugerowali, jakowy

00:08:00.500 --> 00:08:03.960
 są niebezpiecznymi szpiegami, którzy

00:08:03.960 --> 00:08:09.000
 mieli twierdzę brześć rozpoznać.

00:08:09.000 --> 00:08:11.010
 I następnie stronie niemieckiej przekazać

00:08:11.010 --> 00:08:12.000
 się odpowiednio.

00:08:12.000 --> 00:08:14.000
 To musiało NKWD zelektryzować?

00:08:14.000 --> 00:08:15.740
 Sofnie z powrotem do Brześcia rozpoczęły

00:08:15.740 --> 00:08:17.000
 się tam przesłuchania.

00:08:17.000 --> 00:08:20.130
 A na panowie już całkiem szczerze zaczęli

00:08:20.130 --> 00:08:23.010
 opowiadać śledczym, że zrobili to po

00:08:23.010 --> 00:08:26.350
 to właśnie, aby znaleźć się w pobliżu

00:08:26.350 --> 00:08:29.000
 granicy niemiecko-sowieckiej.

00:08:29.000 --> 00:08:31.890
 Śledczych to tak średnio zainteresowało

00:08:31.890 --> 00:08:35.000
 podwyższonym wyroki do 12 lat łagrów.

00:08:35.000 --> 00:08:37.860
 I w momencie, kiedy już mieli być

00:08:37.860 --> 00:08:40.970
 deportowani na wschód, wybuchła na

00:08:40.970 --> 00:08:44.260
 szczęście wojna niemiecko-sowiecka i

00:08:44.260 --> 00:08:47.520
 armia niemiecka, jak wielu innym Polakom

00:08:47.520 --> 00:08:49.000
 uratowała życie.

00:08:49.000 --> 00:08:50.000
 To ten paradoks, tak?

00:08:50.000 --> 00:08:53.440
 Tak jest, 22 czerwca i tym samym HED-a

00:08:53.440 --> 00:08:57.320
 nie został deportowany, został zatrzymany

00:08:57.320 --> 00:09:00.000
 przez Niemców, trafił tam do stalagu,

00:09:00.000 --> 00:09:02.760
 z którego się wydostał i powrócił

00:09:02.760 --> 00:09:04.000
 w swoje rodzinne.

00:09:04.000 --> 00:09:05.840
 Niesamowita historia, naprawdę niesamowita

00:09:05.840 --> 00:09:07.580
 afera, szpiegowska, można powiedzieć,

00:09:07.580 --> 00:09:09.000
 z udziałem naszego bohatera.

00:09:09.000 --> 00:09:11.530
 A ten jest jeszcze jeden wątek, chyba

00:09:11.530 --> 00:09:14.540
 już osobisty, bardzo osobisty. Mianowicie

00:09:14.540 --> 00:09:16.530
 HED-a po wojnie komuniści zawili mu dwóch

00:09:16.530 --> 00:09:18.310
 braci, takich rzeczy się raczej nie

00:09:18.310 --> 00:09:19.000
 wybacza.

00:09:19.000 --> 00:09:23.280
 Tak, jednym z tych przełomowych momentów,

00:09:23.280 --> 00:09:26.920
 dla których pewnie zdecydował się na

00:09:26.920 --> 00:09:31.100
 udział w akcji na kieleckie więzienie,

00:09:31.100 --> 00:09:34.810
 był fakt nie tylko aresztowania podkomendnych

00:09:34.810 --> 00:09:38.000
 dowódców, ale także członków rodziny.

00:09:38.000 --> 00:09:41.400
 Dwie godziny aresztowano trzech braci i

00:09:41.400 --> 00:09:45.100
 dwóch szwagrów, z których to w krótkim

00:09:45.100 --> 00:09:48.450
 okresie czasu ubowcy zatługi w czasie

00:09:48.450 --> 00:09:52.000
 śledztwa dwóch braci i jednego szwagra.

00:09:52.000 --> 00:09:55.180
 HED-a przesłuchując przed acją wspomnianych

00:09:55.180 --> 00:09:58.350
 przeze mnie czterech rozstrzelonych ubowców,

00:09:58.350 --> 00:10:00.990
 pytał ich właśnie o swoich bliskich

00:10:00.990 --> 00:10:03.360
 i otrzymał wówczas informację, że

00:10:03.360 --> 00:10:07.000
 nie żyją zostali zamordowani.

00:10:07.000 --> 00:10:09.560
 Wątek osobisty na pewno miał wpływ

00:10:09.560 --> 00:10:10.000
 na…

00:10:10.000 --> 00:10:11.720
 No tak, podobno lekarz Złubek, kiedy

00:10:11.720 --> 00:10:13.360
 zobaczył rozbitą głowę jednego z

00:10:13.360 --> 00:10:15.000
 braci, HED-y powiedział "Ciebie, z

00:10:15.000 --> 00:10:17.000
 taką pogardą, nie warto ratować".

00:10:17.000 --> 00:10:18.000
 Tak, tam mieszkając bandyto.

00:10:18.000 --> 00:10:20.000
 Bandyto, tak, doprowadzonego do to śmieci.

00:10:20.000 --> 00:10:23.960
 Sam HED-a aresztowany, niestety czterokrotny

00:10:23.960 --> 00:10:27.160
 wyrok kary śmierci. To jest coś niesamowitego,

00:10:27.160 --> 00:10:29.000
 ale przeżył, przeżył, udało się.

00:10:29.000 --> 00:10:32.510
 Nie jest to najwyższy wymiar, bo najwyższy

00:10:32.510 --> 00:10:36.550
 to Wiktor Stryjez, 38-okrotna kara śmierci,

00:10:36.550 --> 00:10:40.610
 żołnierz podziemia narodowego, działającego

00:10:40.610 --> 00:10:44.000
 w przestrzeni ma zawsze północnego.

00:10:44.000 --> 00:10:47.000
 HED-a skazany na czterokrotną kary śmierci,

00:10:47.000 --> 00:10:49.360
 ona nie została wykonana, wstabili

00:10:49.360 --> 00:10:51.400
 się za im oficerowi AL, z którym

00:10:51.400 --> 00:10:53.000
 współpracował w czasie okupacji.

00:10:53.000 --> 00:10:55.600
 Dzięki temu zamieniono mu to na dorzywocie

00:10:55.600 --> 00:10:59.000
 i w 1956 roku opuścił mury na więzienie.

00:10:59.000 --> 00:11:02.000
 Czyli jemu akurat udało się przeżyć.

00:11:02.000 --> 00:11:04.600
 Dziękuję bardzo, Arkadiusz Karbowiak

00:11:04.600 --> 00:11:06.000
 był moim gościem.

00:11:06.000 --> 00:11:07.550
 A drodzy Państwo, ja zastanawiałem

00:11:07.550 --> 00:11:09.000
 się nad puentą tego odcinka.

00:11:09.000 --> 00:11:12.690
 Otóż proszę sobie wyobrazić, kiedy

00:11:12.690 --> 00:11:16.430
 nastał stan wojenny w Polsce Antoni Hed-a

00:11:16.430 --> 00:11:20.000
 Szary został aresztowany, internowany

00:11:20.000 --> 00:11:21.000
 przez komunistów,

00:11:21.000 --> 00:11:23.400
 bo jeszcze na początku lat osiemdziesiątych

00:11:23.400 --> 00:11:26.030
 obawiali się, że skrzyknie swoich chłopców

00:11:26.030 --> 00:11:27.450
 i będzie dalej aktywnie walczył z

00:11:27.450 --> 00:11:28.000
 komuną.

00:11:28.000 --> 00:11:30.280
 Wyklęci, drodzy Państwo, byli groźni

00:11:30.280 --> 00:11:32.000
 dla komunistów do końca.

00:11:32.000 --> 00:11:36.440
 A bohaterem następnego odcinka będzie

00:11:36.440 --> 00:11:40.730
 człowiek, który walczył zarówno z

00:11:40.730 --> 00:11:43.000
 Gestapo, jak i z NKWD.

00:11:43.000 --> 00:11:45.250
 Jeden z najdzielniejszych żołnierzy

00:11:45.250 --> 00:11:47.710
 podziemenie podlegościowego, Witalis z

00:11:47.710 --> 00:11:49.000
 koróbka Orzeł.

00:11:49.000 --> 00:11:51.000
 Dziękuję za uwagę, Piotr Zachowicz.

00:12:19.000 --> 00:12:22.000
 Polska Grupa Energetyczna